|
|
| ||||||||||||||||||||||||||
|
Strona turystyczna przewodników sandomierskich i świętokrzyskich | |||||||||||||||||||||||||||
Trylobity
- zwierzęta
|
| ||||||||||||||||||||||||||
|
Sandomierska przyroda |
|
Morze kambryjskie
na terenie świętokrzyskim
i sandomierskim.
Powstanie Gór Sandomierskich.
Opisywana historia dotyczy również
Gór Pieprzowych
|
Epoka |
Piętro |
Wiek (mln lat |
Wydarzenia |
|
Kambr
|
Kambr górny |
495 |
Ruchy
górotwórcze sandomierskie powodują |
|
Kambr środkowy |
505 |
Na
początku okres morski, później zaczynają się |
|
|
Kambr dolny |
545 |
Sedymentacja
(tworzenie się osadów) w płytkim morzu |
Prekambr skały mające ponad 545 mln lat
Począwszy od prekambru (era poprzedzająca
paleozoik i najstarszą epokę w paleozoiku czyli
kambr), na terenie świętokrzyskim
i sandomierskim znajdowało się morze. Najstarsze
osady z przełomu prekambru i kambru znajduję się w okolicach Kotuszowa (miejscowość w pow. staszowskim, w niedalekiej odległości od Kurozwęk i zbiornika
Chańcza, znana bardziej ze stadniny koni).
Początkowo jest to głębokie morze,
na którego
dnie gromadzą się drobne osady ilaste, które pod wpływem późniejszych
przekształceń,
zmieniają się w łupki oraz mułowce. Grubość warstwy osadów z kambru dolnego (najstarszego)
wynosi miejscami 800m (łączna
grubość utworów kambru sięga do 2000-3000m). W okresie
funkcjonowania
tego morza pojawiły się zwierzęta, trylobity, ramienionogi, meduzy. Trylobity
wymarły z końcem ery paleozoicznej. Warunki życia w tym morzu były
niesprzyjające, stąd też
mało jest skamieniałości z tego okresu (ślady żyjących zwierząt oraz roślin). Życie było
reprezentowane przez mają liczbę gatunków oraz osobników danego
gatunku.
|
|
Fot.: Kotuszów k.Staszowa - wychodnie łupków kambryjskich z początku kambru dolnego (prawdopodobnie z przełomu kambru i prekambru) - najstarsze skały na terenie woj. świętokrzyskiego. Wychodnie łupków w Kotuszowie występują m.in. na zboczu doliny rzeki Czarnej Staszowskiej i obok przystanku PKS. Są to szarobrunatne Ilasto-mułowcowe łupki. Najstarsze skały wykazują silne sfałdowane, jednocześnie przecięte są licznymi uskokami |
W kambrze środkowym morze ulega spłyceniu.
Klimat który tu występuje,
oraz warunki
termiczne morza, przypominają nieco Morze Bałtycke. Jest to morze chłodne, znajduje
się
na półkuli południowej, na wysokości obecnej Południowej Afryka - 400 szerokości
geograficznej południowej.
W morzu w początkowym i środkowym okresie występują liczne
zwierzęta.
Związane jest to ze stopniowym ocieplaniem się klimatu. Fauna jest bogatsza,
reprezentowana przez trylobity, ramienionogi, ślimaki. W tym okresie na dnie mórz osadzają się
drobne frakcje, tworzące
w okresie późniejszym łupki
oraz grubsze - ziarna piaski, przeobrażając
się później w piaskowce. Nieco gorsze warunki panują w tej części morza, w
której
gromadzą się
osady, później po przeobrażeniu tworzące łupki Gór Pieprzowych, stąd też
skamieniałości jest
tu mniej. Życie na tym terenie było ubogie.
|
|
 |
|
Fot.: Waldemar Ciamaga. Góry Pieprzowe - na powierzchni łupki kambryjskie |
|
W łupkach kambryjskich tworzących Góry Pieprzowe występują skamieniałości
trylobitów o skomplikowanych nazwach łacińskich (
Paradoxides polonicus, Paradoxides
slowiecensis, Solenopleurina linnarssoni, Ptychagnostus gibbus, Peronopsis fallax) oraz
ramienionogi Lingulella vistulae.
|
Trylobity należą do grupy pierwotnych stawonogów, które żyły w morzach ery paleozoicznej począwszy od kambru Posiadały chitynowe pancerze, podobnie jak dzisiejsze chrząszcze. Chroniły ich miękkie ciało. Pancerz trylobitów dzieli się na tarczę głowową, tułów i tarczę ogonową. W budowie pancerza trylobity wykazują charakterystyczną trójdzielność. Z tą trójdzielnością związana jest nazwa trylobitów, pochodzi z greckich treis - trzy i lobos - płat Pancerz zrzucany był podczas linienia. Nowy był bardziej dopasowany do rosnącego trylobita. Dorosłe osobniki osiągały wielkość od jednego do kilkudziesięciu centymetrów. Trylobity opanowały większość morskich środowisk. Żyły na powierzchni dna lub ryły tuż pod jego powierzchnią, część z nich wykształciła długie kolce, dzięki którym były unoszone w toni morskiej. Jako skamieniałości trylobitów można znaleźć najczęściej samą tarczę głowową trylobita, ślady poruszania się trylobita tzw. Cruziana oraz odciski całego zwierzęcia. Na terenie obecnych Gór Pieprzowych w morzu kambryjskim, warunki życia były nader trudne, stąd też w skałach występują rzadko skamieniałości, a wśród nich spotyka się trylobity oraz ramienionogi. |
Na przełomie kambru środkowego i górnego następują ruchy górotwórcze
sandomierskie (ok. 500mln lat temu).
Sfałdowaniu i wydźwignięciu ulegają skały kambru
środkowego i
dolnego. Tworzą się Góry Sandomierskie. Nazwał je tak od miasta Sandomierz
znany geolog Jan Samsonowicz (1888-1959), który
m.in. badał Góry Świętokrzyskie.
Góry Sandomierskie sięgały daleko na południe od dzisiejszego Pasma Głównego
Gór
Świętokrzyskich po Karpaty, a na zachodzie do linii Kraków-Lubliniec. W tym samym okresie
gdy Góry
Sandomierskie były wysoko wypiętrzone na miejscu Pasma Głównego Gór
Świętokrzyskich trwało morze i
tak przez następnych 200 mln lat, do czasu gdy w
okresie karbonu wypiętrzają
się Góry Świętokrzyskie.
W okresie od kambru górnego oraz ordowiku,
Góry Sandomierskie ulegają ulegają erozji, tak
że w ordowiku przykryło je morze. Teren obecnych Gór Pieprzowych był częścią Gór
Sandomierskich, stąd też dotyczy go opisywana historia.
Rzeki spływające z terenu Gór
Sandomierskich osadzały piaski w przyległych morzach. Piaski te po przeobrażeniu
zamieniły się w piaskowce kwarcytowe i kwarcyty, budując obecnie struktury
geologiczne
Łysogór i
Pasma Jeleniowskiego, oraz obecnie występując na powierzchni
tych gór
jako gołoborza (zwietrzelina).
Skały budujące niegdyś Góry Sandomierskie, znajdują
się również w strukturach geologicznych Karpat