Strona główna > Sandomierz i
okolice > Wyżyna Sandomierska
|
Wyżyna
Sandomierska
Skały lessowe
|
 |
Wyżyna
Sandomierska - przyroda:
Historia geologiczna. Budowa geologiczna
Wody
powierzchniowe Wyżyny Sandomierskiej: Opatówka
Koprzywianka
Gorzyczanka
Czyżówka
Rośliny i zwierzęta Wyżyny
SandomierskiejSkały
lessowe Wąwozy
lessowe Wąwóz
Królowej Jadwigi Góry
Pieprzowe
Rezerwat
Zielonka
Sandomierz - przyroda
Wyżynę Sandomierską
pokrywa gruba warstwa skał lessowych
Less
(od niem. loess) jest to skała
osadowa,
porowata, drobnoziarnista,
zwykle
niewarstwowana,
miękka, barwy
przeważnie
żółtej w różnych odcieniach
od jasnożółtej do prawie brunatnej,
pochodzenia eolicznego (czyli powstała
w wyniku działalności wiatru). Less składa
się z cząsteczek pyłu mineralnego
(skalenie, miki) oraz drobnych ziaren kwarcu
(do 0.1 mm) ze znaczną zawartością
węglanu
wapnia. Zawartość pyłu
kwarcowego waha się w
granicach
60-70%, natomiast węglanu wapnia
10-30%.
Im mniej węglanu wapnia, tym
większa
zawartości składników ilastych
i skała bardziej przypomina pod
względem
właściwości glinę. |
Fot.: Piotr Sławiński - Krajobraz
lessowy
Wyżyny Sandomierskiej
|
Barwa lessu zależy od zawartości tlenków
żelaza, im więcej w skale związków żelaza
tym barwa ciemniejsza po prawie brunatną. Skała lessowa pocięta jest
zwykle
pionowymi kanalikami stanowiącymi ślady korzeni roślin trawiastych.
W odróżnieniu od gliny, less w stanie suchym jest mało zwięzły i
łatwo daje
się rozkruszyć w palcach. Mała zwięzłość lessu wynika z braku w
jego
składzie odpowiedniej ilości cząstek ilastych, które zapewniają
glinie
zwięzłość w stanie suchym i plastyczność w wilgotnym. Less
natomiast
w stanie wilgotnym jest mało plastyczny.
Less daje się łatwo rozmywać. W wyniku
niewielkiej ilości składników ilastych ma
skłonność do tworzenia
pionowych
ścian, stąd też w skałach lessowych powstają
głębokie wąwozy o
stromych ścianach.
Największe
obszary pokrywa less w Chinach, tam też grubość pokrywy lessowej jest
największa i wynosi do 100m, a miejscami nawet do 300m. Lessy występują
oprócz
Chin w Środkowej Azji, w części środkowej USA, w Europie Zachodniej, w
Polsce, na
Ukrainie, itd.
Grubość warstwy lessu w Polsce nie jest taka duża jak np. w Chinach
i wynosi
miejscami do 30-35m. Występuje u nas przede wszystkim w pasie wyżyn:
m.in.
na Wyżynie Lubelskiej, Wyżynie Sandomierskiej, w części Niecki Nidziańskiej,
w okolicach Krakowa, na Opolszczyźnie.
 |
 |
| Fot.: Piotr
Sławiński - Krajobraz lessowy Wyżyny Sandomierskiej |
Jak powstały skały lessowe w Polsce? W większości
przypadków można to
wytłumaczyć działalnością
wiatru.
W epoce lodowej nad powierzchnią grubych
lądolodów gromadziło się chłodne powietrze, które jako cięższe spływało
ku jego
granicom oraz na tereny przyległe do lądolodu. Masy powietrza spływając
z
wierzchowiny lądolodu ogrzewały się (o 10C na każde 100m różnicy
wysokości),
także przed czołem lądolodu były ciepłe, suche, poza tym powstałe
wiatry wiały z
dużą prędkością.
Wiatry
te wywiewały z moren czołowych usypanych na
przedpolu lodowca drobny pył, osadzając go w innym miejscu w formie
lessu.
W skałach lessowych spotyka się czasem warstewki
żwiru, świadczy to o przerwach
w osadzaniu się lessu
podczas
których działała woda płynąca.
Spotyka się również
ciemniejsze przewarstwienia z resztkami roślin. Są to gleby kopalne.
Tworzyły się
również podczas przerw w osadzaniu się lessu, kiedy powierzchnie skał
lessowych
pokryte były roślinnością.
Ponieważ epoka
lodowcowa składała się z kilku zlodowaceń rozdzielanych okresami
międzylodowcowymi, proces tworzenia się lessów powtarzał się
kilkukrotnie, dlatego
też w profilach lessowych można stwierdzić obecności kilku poziomów
lessu
rozdzielonych osadami w formie glin morenowych lub osadów
rzecznolodowcowych.
Skały lessowe, tworzą
się również obecnie np. w Chinach. Wiatry wiejące znad
pustymi Gobi wywiewają ogromne ilości żółtego pyłu i osadzają na
obszarze Chin.
Towarzyszą temu burze pyłowe.
Zobacz:
Wąwozy lessowe
Wyżyna Sandomierska
