Strona główna > Sandomierz i
okolice > Wyżyna Sandomierska
|
Wyżyna
Sandomierska
Wąwozy
|
 |
Wyżyna
Sandomierska - przyroda:
Historia geologiczna. Budowa geologiczna
Wody
powierzchniowe Wyżyny Sandomierskiej: Opatówka
Koprzywianka
Gorzyczanka
Czyżówka
Rośliny i zwierzęta Wyżyny
SandomierskiejSkały
lessowe Wąwozy
lessowe Wąwóz
Królowej Jadwigi Góry
Pieprzowe
Rezerwat
Zielonka
Sandomierz - przyroda
Wąwozy
lessowe.Dla terenów pokrytych
warstwą
lessu bardzo charakterystyczną
formą są suche dolinki, takie jak wąwozy i
parowy. Zwłaszcza wąwozy
lessowe
stanowią interesujące urozmaicenie
krajobrazu, będąc dodatkową atrakcję
turystyczną miejsc i miejscowości
położonych w pasie wyżyn. Dotyczy
to
również terenu Wyżyny Sandomierskiej
oraz Sandomierza. Najbardziej znanym
wąwozem sandomierskim jest Wąwóz
Królowej Jadwigi.
|
Fot.: Wąwóz Królowej Jadwigi w
Sandomierzu
(1993) więcej >>
|
Wąwozy.
Zgodnie z definicją są to suche doliny, o dnie wąskim niewyrównanym,
spadku małym i zboczach stromych, często urwistych. Wąwozy lessowe mają
długość nawet do kilkunastu kilometrów, a głębokość od kilku do
100m. Polskie
wąwozy lessowe nie osiągają takich rozmiarów, zazwyczaj ich długość
wynosi
kilkaset metrów, a głębokość sięga najwyżej do 30m (najczęściej głębokość
którą
osiągają to jest kilka, kilkanaście metrów). Powstają one i rozwijają
się na skutek
erozyjnej działalności wód opadowych podczas ulewnych deszczów lub
gwałtownych
roztopów na stokach i wysoczyznach pokrytych np. warstwą lessu, glin
pylastych lub
zbudowanych z utworów luźnych. Sprzyja ich powstawaniu uboga pokrywa roślinna
(stepy, pola uprawne).
U nas w przypadku krajobrazów lessowych
powstają najczęściej dwa typy
wąwozów:
drogowe,
czyli takie, których powstanie zapoczątkował przebieg drogi polnej,
zwłaszcza jeżeli to miało miejsce wzdłuż stoku. Woda spływając wzdłuż
tej drogi
pogłębia dno tworzącego się wąwozu. Zbocza takiego wąwozu są
strome, występują
odsłonięcia skał lessowych. Tego typu wąwozy związane z działalnością
człowieka
przeważają.
W mniejszej skali występują wąwozy
wysoczyznowe, czyli takie, które
rozwijają się
od krawędzi, wysoczyzny, tam siła spływających wód jest największa,
stopniowo
rozcinając jej powierzchnię. Często powstaje cały system wąwozów,
tworzących
rozgałęzienia.
W rozwoju wąwozów można wyróżnić
cztery stadia:
Pierwsze stadium.
W terenie powstają płytkie doliny nieckowate o łagodnych
zboczach. Nie jest to jednak warunek konieczny do powstania wąwozu.
Drugie stadium.
Następuje głębokie
rozcięcie doliny nieckowatej lub stoku.
Tam gdzie siła spływającej wody jest
największa. Ułatwiają tworzenie
wąwozów
występujące rozcięcia terenu, drogi
biegnące wzdłuż stoku, orka wzdłuż
stoku. Tworzący się wąwóz posiada
strome ściany, rozwija się szybko.
Niszczeniu urwisk wzdłuż wąwozu
pomaga zjawisko polegające na tworzeniu
się podziemnych
kanałów (ich rozwój
prowadzi do zapadania się stropu takiej
podziemnej komory)
na wskutek
wymywania lessu. Zjawisko to określa się
nazwą procesów sufozyjnych.
Stadium
tym wąwóz ustawicznie jest pogłębiany.
|
 |
Fot.: Dorota Sulicka Wąwóz
Rafała -
Gorzyczany (2004) |
Trzecie stadium.
Ustaje proces pogłębiania dna wąwozu. Wąwóz natomiast ulega
poszerzeniu, na skutek zachodzących zjawisk obrywania się osuwania
zboczy, co
jest spowodowane podcinaniem i podmywaniem przez
wody płynące okresowo dnem
wąwozu. Materiał oderwany, obsunięty gromadzi się u podnóża zboczy
tworząc
łagodne przejście pomiędzy dnem a stromą częścią zbocza wąwozu.
Czwarte stadium.
Zbocza wąwozu stopniowo tracą na stromości. Są porastane
przez roślinność. Wąwóz, który uzyskuje łagodne zbocza stopniowo
przechodzi w
parów.
Rysunek przedstawia rozwój wąwozu i przekształcanie się w parów
A - akumulacja
O - odpadanie
S - spełzywanie
Z - zsuwanie, osuwanie, osiadanie
Sp - spłukiwanie
E - erozja
Najczęściej wąwóz na swoim odcinku ma kilka stadiów rozwoju. Dolne
odcinki
wąwozu najwcześniej rozcięte i najdłużej niszczone, mogą się
znajdować np. w
stadium czwartym albo nawet parowu, gdy górne będą jeszcze w stadium
drugim
lub nawet pierwszym.
Wąwozy gęsto rozcinają obszary
lessowe. Gęstość ich sięga nawet do
5-9km/km2 Tworzą one rzeźbę
niespokojną i bardzo urozmaiconą,
pełną ścian
urwisk, zerw, słupów,
piramid lessowych, zapadlisk,osuwisk.
W Polsce wąwozy
lessowe występują
w pasie wyżyn: Wyżyna Sandomierska
Lubelska, Miechowska,
rozwijając
się również na pokrywach lessowych
i glinach pylastych obszaru
karpackiego.
Fot.: Wojciech Strugała - Sandomierz
Wąwóz Królowej Jadwigi (1993)
|
 |
Łączna długość wąwozów lessowych w południowej Polsce przekracza
34 800km.
Wąwozy występują pojedynczo lub gromadnie. W zależności od tego teren
jest
rzadko lub gęsto rozczłonkowany. Są one słabo lub silnie rozgałęzione,
tworząc
systemy złożone z małej albo dużej ilości dolinek. Mówimy wówczas o
rzadkiej lub
gęstej sieci wąwozów (parowów) oraz słabym lub silnym rozczłonkowaniu
terenu.
W rejonie Wyżyny Sandomierskiej wąwozy występują przede wszystkim w
pobliżu
dolin rzek silnie rozcinających powierzchnię lessową (rzeki: Opatówka,
Koprzywianka,
Gorzyczanka) oraz strefie krawędziowej wyżyny na granicy z doliną Wisły.
W niektórym miejscach suche dolinki tworzą gęstą sieć wąwozów.
Zobacz:
Wąwóz Królowej Jadwigi
Wyżyna Sandomierska. Skały lessowe
Wyżyna Sandomierska
